Δευτέρα, 28 Αυγούστου 2017

¨Για την αντικομμουνιστική υστερία¨ - του Μίκη Θεοδωράκη

28.08.2017


(ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ «Τα Νεα»)

Με τρομάζει η αντικομμουνιστική υστερία που κατακλύζει την εφημερίδα σας.

Ως νέος κομμουνιστής είχα την τιμή να παλέψω μέσα απ’ τις γραμμές του ΕΑΜ για την κατάκτηση της Ελευθερίας. Αργότερα, την εποχή της Χούντας, μέσα από το Πατριωτικό Μέτωπο για την αποκατάσταση της Δημοκρατίας.

Όμως για την πάντοτε ενιαία εθνικοφροσύνη και για σας που την εκπροσωπείτε μαζί με τα υπόλοιπα ΜΜΕ δεν έχουν καμιά σημασία οι όποιες πράξεις με αριστερό πρόσημο, ακόμα και οι πιο σημαντικές, όσο και αν αυτές βοηθούν και τιμούν την πατρίδα και το λαό μας. Ακόμα και την αναγνωρισμένη από εχθρούς και φίλους, ντόπιους και ξένους προσφορά μας στην ανάδειξη του νεοελληνικού πολιτισμού, την αγνοείτε επιδεικτικά. Το μόνο που μετράει για σας είναι η ήττα μας στον Εμφύλιο και η ενόχλησή σας γιατί η ιδεολογία της Αριστεράς εξακολουθεί να υπάρχει, να δρα και να επιδρά ύστερα από τόσους και τόσους διωγμούς.

Εν τάξει λοιπόν! Νικηθήκαμε και μπήκαμε στην γωνία! Τι άλλο θέλετε από εμάς εσείς οι νικητές και ξύνετε τις πληγές μας; Με το αίμα το δικό μας που συνέβαλε αποφασιστικά στην κατάκτηση της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας τα πήρατε όλα! Κράτος, Κυβέρνηση, Παιδεία, Πολιτισμό, Στρατό, Αστυνομία, Τράπεζες, Τύπο, Τηλεοράσεις. Εμείς μείναμε στην γωνία, ουσιαστικά και πάλι (όπως στον Εμφύλιο) πολίτες Β΄ κατηγορίας.

Και από τον Στάλιν δεν θυμάστε παρά μόνο τα εγκλήματά του… Το μόνο που δεν άκουσα γι’ αυτόν είναι ότι με το πρωινό του έτρωγε τηγανητό ανθρώπινο κρέας. Για κείνον τον Στάλιν, τον Αρχιστράτηγο του Κόκκινου Στρατού με τις νίκες στο Στάλινγκραντ, στη Μόσχα, στο Λένινγκραντ και στο Βερολίνο, δεν έχετε τίποτα να πείτε; Αν έλειπε ο Κόκκινος Στρατός και ο Στάλιν, τι θα είχαμε σήμερα; Άραγε το σκεφτήκατε; Ποιος θα εμπόδιζε τον Χίτλερ να γεμίσει την υφήλιο με χιλιάδες Άουσβιτς; Φαντάζεστε την Ελλάδα γεμάτη με στρατόπεδα εξόντωσης; Εκεί πάνω στην Ευρώπη και ειδικά στα ρατσιστικά κράτη, ξέρω γιατί πονάνε και τα βάζουνε με τον Στάλιν και τον κομμουνισμό. Γιατί νίκησε κατά κράτος τον πολυαγαπημένο τους Φύρερ. Τον Αδόλφο Χίτλερ! Όμως εσείς εδώ, τι λόγο έχετε; Εσείς τους κομμουνιστές τους σκοτώνατε σαν μύγες. Με τις συμμορίες τύπου Σούρλα και Βρεττάκου. Με τα στρατοδικεία και τις εκτελέσεις 16.000, νέων κυρίως κομμουνιστών. Αγοριών και κοριτσιών. Με τα Μακρονήσια όπου μαρτύρησαν 100.000 Έλληνες κομμουνιστές. Με τα σφαγεία της Ασφάλειας, όπου βασανίστηκαν με τις πιο φρικαλέες μεθόδους χιλιάδες κομμουνιστές και κομμουνίστριες. Τι είμαστε λοιπόν όλοι εμείς, εγκληματίες ή θύματα; Και γιατί παλεύαμε; Δεν αγωνιζόμασταν τάχα για την Ελλάδα και τον Ελληνικό Λαό; Μήπως μέσα από τις γραμμές μας ξεπήδησαν ο θρόνος, οι παρακρατικές οργανώσεις που σκότωσαν τον Λαμπράκη και η Χούντα; Για να μην αναφερθώ στους συνεργάτες των ξένων κατακτητών που πάνω τους στηρίχτηκε η Αμερικανοκρατία που ζει και βασιλεύει μεταμφιεσμένη σε Μνημόνια και Τρόικες που μας έχουν οδηγήσει στο χείλος της εθνικής καταστροφής.

Πιστεύω ότι εύκολα μπορείτε να κατανοήσετε το θυμό μου, γιατί για μένα όπως και για χιλιάδες άλλους, η στράτευση και οι αγώνες μας κάτω από την Κόκκινη Σημαία αποτελεί την ιερότερη περίοδο της ζωής μας, που είχε ένα και μόνο στόχο, να κάνει τον Λαό μας ελεύθερο, ανεξάρτητο και ευτυχισμένο.

Αθήνα, 26.8.2017
Μίκης Θεοδωράκης


Σημείωση: Βλ. άρθρο του Μίκη Θεοδωράκη για το ίδιο θέμα


ΠΗΓΗ:http://www.mikistheodorakis.gr

Παρασκευή, 25 Αυγούστου 2017

¨ΜΟΝΟΠΑΤΙ ΠΡΟΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ¨

του ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

25.08.2017



Στα δύο βιβλία μου που κυκλοφόρησαν πρόσφατα («Μονόλογοι» - «Διάλογοι») αναφέρομαι σε ορισμένα κοινωνικά προβλήματα με ανατρεπτική στόχευση. Όπως στην «Ουδετερότητα», στον «Ελεύθερο χρόνο» (Αντιμανιφέστο), τις σχέσεις μας με το Σύμπαν (Συμπαντική Αρμονία) και τις πολεμικές βιομηχανίες (Ειρήνη) που πιστεύω ότι ανατρέπουν όλες τις υπάρχουσες κοινωνικές και διεθνείς σχέσεις. Θα αποκαλούσα την προσπάθειά μου αυτή ένα άλμα προς το αύριο. Προς το μέλλον. Με την προσθήκη ότι οι ιδέες που αναπτύσσω και η μέθοδος με την οποία τις παρουσιάζω αναλυτικά, νομίζω ότι έχουν την σφραγίδα της πρωτοτυπίας.

Εάν ήμουν Γερμανός, Γάλλος ή Αμερικάνος, είμαι βέβαιος ότι οι σκέψεις μου αυτές θα είχαν γνωρίσει μεγάλη δημοσιότητα και θα είχαν προκαλέσει πλήθος συζητήσεων και αναλύσεων, με αποτέλεσμα να γινόταν βήματα σημαντικά μέσα σε περιοχές κρίσιμες για την ανθρωπότητα που σήμερα κάτω από τα πέλματα των μεγάλων κρατικών και οικονομικών δυνάμεων παραπαίει επικίνδυνα σαν ένα σκάφος στο μάτι του κυκλώνα.

Ζούμε την εποχή του τέλους όλων των συστημάτων διακυβέρνησης και όλων των προσπαθειών για την επίτευξη αρμονικών σχέσεων μεταξύ των λαών. Ταυτόχρονα με την πρωτοφανή κρίση του υλικού κόσμου βρίσκονται σε μεγάλη δοκιμασία και οι κύριες εκφράσεις του πνευματικού κόσμου όπως η θρησκεία και η τέχνη. Ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο μυλόπετρες, τον υλικό και τον πνευματικό κόσμο, που βρίσκονται και οι δύο σε βαθειά κρίση, οι άνθρωποι συνθλίβονται σε βαθμό που πολλοί σκέφτονται μήπως φθάσαμε στο τέλος του Ανθρώπου. Ήδη οι πρωτοποριακοί σκηνοθέτες του κινηματογράφου έχουν αρχίσει να αντικαθιστούν τον Άνθρωπο με τα ανθρωποειδή και τους εξωγήινους…

Θεωρώ ότι ο άνθρωπος πράγματι τιμωρείται, γιατί δεν σεβάστηκε ορισμένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της ανθρώπινης ύπαρξης (δεν τα εγνώριζε ή τα εγνώριζε και τα αγνοούσε), με αποτέλεσμα στα κοινωνικά συστήματα που δοκιμάστηκαν έως σήμερα, τελικά αποδεικνύεται ότι δεν κατόρθωσαν να αντιμετωπίσουν τον Άνθρωπο στην ολότητα και στην πολυπλοκότητά του. Αντί για δούλους και δουλοπάροικους έχουμε εργαζόμενους με γραβάτα και πολίτες-ψηφοφόρους της Κυριακής. Το σύστημα όμως είναι το ίδιο. Αγνοήθηκε το γεγονός ότι το ανθρώπινο γένος βρίσκεται ακόμα στη νηπιακή του ηλικία αν υπολογίσουμε τα 100.000 χρόνια παρουσίας του στη γη με κορυφαίο συναίσθημα το φόβο και την ανασφάλεια. Ο φόβος και η ανασφάλεια κυριαρχούν επί χιλιάδες χρόνια και εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα στις ψυχές των ανθρώπων έως σήμερα.

Με κυρίαρχο το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, ο άνθρωπος παραμένει φοβισμένος και ανασφαλής. Από την άλλη μεριά, στο βάθος του κάθε ανθρώπου υπάρχει ο θηρευτής έτοιμος να υπερασπίσει τη ζωή του και δεν ησυχάζει ποτέ! Γνωρίζει μόνο ότι για να είναι ασφαλής χρειάζεται δύναμη. Που την εξασφαλίζει μόνο με τη δύναμη της εξουσίας και τη συσσώρευση πλούτου. Να γίνει ο ίδιος θηρευτής. Απλά η αντίθεση δεν είναι πια ανάμεσα στον άνθρωπο και στους εξωτερικούς εχθρούς του αλλά μέσα στην ίδια την κοινωνία. Ανάμεσα στους ισχυρότερους (που οργανωμένοι σε φατρίες θηρευτών με τη μέθοδο των κυβερνητικών συστημάτων πολλαπλασίασαν τα όπλα της εξουσίας και της βίας με τη συσσώρευση και τον έλεγχο όλων των υλικών και πνευματικών αγαθών) και στον απλό Λαό. Επομένως η ανθρώπινη κοινωνία ξεκίνησε εξ αρχής να οικοδομείται επάνω σε μια παρά φύσιν βάση, γιατί είναι στρεβλή η μετάθεση της αντίθεσης του ανθρώπου προς την άγρια φύση σε μια αντίθεση του ανθρώπου προς τον άνθρωπο. Ποιου ανθρώπου; Των θηρευτών παντός είδους που καρπώνονται για τον εαυτό τους τα βασικά όπλα με τα οποία οι ανθρώπινες φυλές στο σύνολό τους σε όλες τις προηγούμενες χιλιετίες κατόρθωσαν βήμα-βήμα να αντιμετωπίσουν τις θεομηνίες και τους κινδύνους όλοι μαζί για να προστατευτούν και να επιζήσουν απ’ τη μια μεριά και του απλού Λαού από την άλλη.

Με άλλα λόγια, από το 3000 π.Χ. έως σήμερα το μοντέλο των σχέσεων μέσα στην κοινωνία και μέσα στον διεθνή χώρο είναι ίδιο και απαράλλαχτο με κείνο της εποχής των σπηλαίων. Με τη διαφορά ότι ο Άνθρωπος-θηρευτής έχει πλέον απέναντί του αντί για την άγρια φύση τον Άνθρωπο-θύμα.

Έκτοτε οι άνθρωποι τρώγονται μεταξύ τους γιατί στο βάθος είναι φοβισμένοι και ανασφαλείς όπως την εποχή που τους περικύκλωναν κοπάδια λύκων.

Η δική μου προσπάθεια δεν είναι να προτείνω ένα καινούριο σύστημα διακυβέρνησης αλλά να κάνω ένα κάλεσμα για να ξαναδούμε σωστά την ανθρώπινη φύση και να εξετάσουμε τα είδη των σχέσεων τόσο ανάμεσα στους ανθρώπους όσο και ανάμεσα στον άνθρωπο και στο Σύμπαν.

Αποφάσισα λοιπόν να δημοσιεύσω τρία άρθρα-πραγματείες με πρώτο την «Αγριότητα του Πολιτισμού», με την ελπίδα ότι θα σπάσω το πέπλο της σιωπής και της απομόνωσης που μου έχουν επιβάλει οι … θηρευτές του γλυκού νερού και ότι θα βρεθούν ανοιχτά και ελεύθερα μυαλά να σχολιάσουν τις ιδέες μου, ώστε να φωτιστεί περισσότερο το μονοπάτι που οδηγεί όπως είπα στο μέλλον.



Η ΛΟΓΙΚΗ


Η Λογική είναι το βασικό στοιχείο που βοήθησε τον πρωτόγονο άνθρωπο να βγει νικητής μέσα από τις χιλιόχρονες δοκιμασίες. Τον εξόπλισε στην αρχή με αμυντικά και στη συνέχεια με επιθετικά όπλα (την πέτρα, το σίδερο, τον χαλκό), ενώ παράλληλα του έδωσε την ικανότητα να δημιουργήσει ομάδες, πόλεις, κράτη.

Και όταν με τη λογική νίκησε το φόβο και την ανασφάλεια για ορισμένους αντέστρεψε το παιχνίδι και από θύμα έγινε θηρευτής πρώτα απέναντι στη φύση και στη συνέχεια εναντίον των συνανθρώπων του, κάτι που σήμανε την αρχή της εμφύλιας διαίρεσης που θα γίνει το χαρακτηριστικό γνώρισμα σε όλη τη διάρκεια της ιστορικής εποχής από το 3000 π.Χ. έως σήμερα

*

Στη συνέχεια η λογική θα τον οδηγήσει στην αποκάλυψη της πνευματικής του πλευράς. Από τον φόβο του θανάτου, οδηγείται στην θρησκεία και στην τέχνη που τον αντιμετωπίζουν η πρώτη παθητικά και η δεύτερη δημιουργικά, δυναμικά, επιθετικά. Μαζί με τη δημιουργία της κοινωνίας, η θρησκεία και η τέχνη κατακτήθηκαν από την τάξη των θηρευτών δηλαδή των εξουσιαστών, που γρήγορα τις μετέβαλαν σε κύριά τους όπλα για την εμπέδωση και επιβίωση της κυριαρχίας τους.

Όλα αυτά, τι αποδεικνύουν; Ότι ο φόβος και η ανασφάλεια που οδήγησαν τον πρωτόγονο άνθρωπο να ικανοποιήσει το κυρίαρχο ένστικτο της αυτοσυντήρησης, αντί να ηρεμήσουν την φυλή των ανθρώπων, δυνάμωσαν από τη στιγμή που μια χούφτα ανθρώπων με ασφαλώς υψηλότερο βαθμό φόβου και ανασφάλειας αποφάσισε να βγει πάνω από τα ανθρώπινα σύνολα και να τα μεταβάλει σε προνομιούχους στόχους εκτόνωσης αυτού του αυξημένου φόβου και της ανασφάλειας. Με άλλα λόγια, η λεγόμενη πολιτική φιλοδοξία κρύβει ένα αυξημένο αίσθημα φόβου και ανασφάλειας από τους συνανθρώπους τους. Και γι’ αυτό το λόγο χρησιμοποιούν την κοινωνία, τη θρησκεία και την τέχνη ως βασικά όπλα για την επικράτησή τους.

Τι προδίδει αυτή η στάση; Την επικράτηση των ενστίκτων σε αντίθεση με την λογική που θεωρεί ότι τα άγρια ένστικτα της εποχής των παγετώνων έχουν εκλείψει από την ώρα που η ανθρωπότητα μπήκε στην ιστορική περίοδο. Άρα η ανθρωπότητα βιώνει επί τρεις χιλιετηρίδες μια παρανοϊκή κατάσταση με αμέτρητα θύματα και καταστροφές, γιατί μια χούφτα εξουσιαστές σε όλες τις περιόδους κατέχονται από΄το φόβο και την ανασφάλεια που μας κληρονόμησαν οι παππούδες μας από το 100.000 π.Χ. έως τώρα. Εάν οι πολιτικοί-θηρευτές-εξουσιαστές αντλούν τη δύναμή τους από τη βία που τους προσφέρει ο έλεγχος του κράτους, οι οικονομικοί θηρευτές-εξουσιαστές στηρίζονται επάνω στη συσσώρευση πλούτου ενός διαφορετικού τρόπου αναζήτησης της βίας με τον οικονομικό έλεγχο του συνόλου των θυμάτων τους.

*

Αυτή είναι σε γενικές γραμμές η ουσία των σκέψεών μου που βασίζονται στην αποκάλυψη μιας γιγαντιαίας ανωμαλίας που σήμερα έχει φτάσει στα όριά της με την εποχή Τραμπ. Ο κύριος αυτός δεν είναι μια τυχαία περίπτωση αλλά εκφράζει τα αδιέξοδα στα οποία έχει οδηγηθεί η ναυαρχίδα του παγκόσμιου καπιταλισμού δηλαδή στο στάδιο ενός γενικευμένου ιμπεριαλισμού. Πώς έγινε αυτό; Η πολεμική βιομηχανία στις ΗΠΑ οδήγησε σε ένα είδος γενικευμένου ιμπεριαλισμού, δεδομένου ότι το εύρος της πολεμικής βίας που αναπτύχθηκε σ’ αυτή τη χώρα άρχισε να μετατρέπει τους απλούς πολίτες σε θηρευτές, καθώς το έθνος τους λόγω ακριβώς της μεγάλης βίας που διαθέτει, πήγε ένα μπόι ψηλότερα από όλους τους λαούς τους, τους οποίους είναι φυσικό επομένως να τους θεωρεί θύματα. Ζούμε δηλαδή την εποχή της άγριας βίας των εποχών της ζούγκλας και των παγετώνων, με τη διαφορά ότι αντί για  λύκους και αρκούδες υπάρχουν άνθρωποι με γούνες και αντί για νύχια και δόντια, η πρωτοφανής συσσώρευση βίας από ένα λαό.

Απέναντι στον Τραμπ ο Βορειοκορεάτης γιος και εγγονός μεγάλων κομμουνιστών ηγετών βιώνει αλλά και εκπροσωπεί την παράνοια που του προσφέρει η συσσώρευση βίας του δικού του καθεστώτος, ενός καθεστώτος ολοκληρωτισμού και έρχεται να διεκδικήσει κι αυτός μια εξέχουσα θέση στη Λέσχη των διεθνών θηρευτών-εξουσιαστών.

Και όλα αυτά δεν φανερώνουν τίποτα άλλο παρά την διαιώνιση των ενστίκτων του αρχαίου φόβου και της ανασφάλειας του γυμνού ανθρώπου, του μόνου ζώου που ο καλός Θεός ξέχασε να εφοδιάσει με γούνες, δόντια, νύχια ή φτερά, καθώς τον πέταξε σκέτη αδύναμη σάρκα μέσα στον παγετό, στον καύσωνα και στα διψασμένα για αίμα θηρία.

Με άλλα λόγια, ξαναζούμε μέσα σε ένα άλλο ντεκόρ μια εποχή ζούγκλας όπου ο άνθρωπος αν και κατάφερε να δαμάσει τα θηρία και να βγει νικητής, δεν υπελόγιζε ότι μετά τον αρχικό διχασμό τους ίδιου ανθρώπου σε θύτες και θύματα, σε εξουσιαστές και εξουσιαζομένους, σε θηρευτές και θύματα, θα έκανε ένα γιγαντιαίο ιστορικό κύκλο από τον Όμηρο, τις Πυραμίδες, τις Παγόδες και τους κρεμαστούς κήπους έως τους επιφανείς μεγάλους και μικρούς θηρευτές της εποχής μας και όσους κατά κάποιο τρόπο κάθονται επάνω στις πλάτες των λαών και θυμάτων τους. Και έφτασε η ώρα που αυτός ο κύκλος κλείνει. Και σύντομα θα κλείσει οριστικά, με τίμημα ποιος ξέρει ποια και πόσα από τους απλούς πολίτες όπου γης.



Ο ΑΝΤΙΑΝΘΡΩΠΟΣ


Όμως το πιο διεστραμμένο, παράλογο και εξωφρενικό είναι ότι κάποιες φορές δια μέσου των αιώνων οι θηρευτές συμβαίνει να γίνονται «πολιτισμένοι», περιβεβλημένοι με την τήβεννο της εξουσίας. Φαίνεται τότε ότι τα κρυμμένα επί χιλιετίες στα βάθη του ανθρώπου πανίσχυρα αισθήματα του φόβου, της ανασφάλειας και της προσπάθειας για επιβίωση ζητούν να πάρουν την ρεβάνς τους και να μεταμορφωθούν σε αυτό που τους φόβιζε πιο πολύ δηλαδή στον μισητό θηρευτή. Θέλουν να του μοιάσουν και γι’ αυτό γίνονται χειρότεροι και από τους πιο βάρβαρους θηρευτές από όσους γνώρισε η ανθρωπότητα με κύριο στόχο τον άνθρωπο-θύμα.

Έτσι εξηγείται η σκοτεινή δύναμη που βρίσκεται πίσω από την βαρβαρότητα του πολιτισμού με πρωταγωνιστές τους πιο ικανούς και επικίνδυνους αλλά και τους πιο φορτισμένους ψυχικά παράφρονες από τα άγρια ένστικτα της εκδίκησης.


Πιστεύω ότι με τις σκέψεις μου αυτές ανοίγω όπως είπα ένα παράθυρο θέασης χωρίς παρωπίδες του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος. Δεν ελπίζω εν τούτοις ότι είναι δυνατόν να επηρεάσω την κοινή γνώμη, πρώτα και κύρια γιατί είμαι Έλλην, δηλαδή γεννήθηκα σε μια χώρα, όπου από αρχαιοτάτων χρόνων είναι έθιμο να έχουν κακό τέλος με τον α ή με τον β τρόπο όσοι τολμήσουν να ρίξουν ένα βοτσαλάκι στα ακίνητα νερά του εθνικού μας έλους.

Όμως κανείς δεν μπορεί να με εμποδίσει να σκέφτομαι και να πράττω ό,τι θέλω έχοντας προ πολλού περιφρονήσει τη βία των ποικιλώνυμων θηρευτών εγχωρίων και ξένων. Επομένως οι λόγοι που σας καλώ σε διάλογο έχουν τον χαρακτήρα ενός καλέσματος σε αθλοπαιδιά εάν μας αρέσει ο αθλητισμός, σε φιλική ορειβασία αν αγαπάτε τη φύση είτε τέλος είναι φιλοσοφικού ενδιαφέροντος αν εξακολουθείτε να ενδιαφέρεστε για τον άνθρωπο-θύμα, αφού η πλειονότητα μάς έχει αποδείξει ότι βολεύεται με αυτόν τον τρισάθλιο ρόλο...


Αθήνα, 20.8.2017
Μίκης Θεοδωράκης

ΠΗΓΗ: http://www.mikistheodorakis.gr

Δευτέρα, 21 Αυγούστου 2017

"Ο Ήλιος και ο Χρόνος"- Της Αναστασίας Βούλγαρη

Απόπειρα ανάλυσης του έργου του Μίκη Θεοδωράκη «Ο Ήλιος και ο Χρόνος»,
για τα 50 χρόνια από τη σύνθεσή του 
μέσα στην απομόνωση της Γενικής Ασφάλειας Αθηνών.

Αποτέλεσμα εικόνας για ο ήλιος και ο χρόνος

Στις 21 Αυγούστου 1967  ημέρα Δευτέρα, όπως και σήμερα είναι Δευτέρα,  λίγο μετά τα μεσάνυχτα η αστυνομία συνέλαβε τον Μίκη Θεοδωράκη  στο σπίτι που κρυβόταν στο Χαϊδάρι.
Οι αστυνομικοί ορμούν μέσα στο σπίτι. Τον γυμνώνουν, του δένουν τα χέρια πισθάγκωνα και τον βγάζουν έξω. Ο Μπάμπαλης του κάνει εικονική εκτέλεση.
Τον κλωτσάνε, του στρίβουν τα δεμένα χέρια, πιέζουν το γκλομπ στην κοιλιά και στο στομάχι του, για να πονέσει. Του φοράνε κουκούλα.
Φριχτές εικόνες βασανιστηρίων περνάνε από το μυαλό του. Είναι βέβαιος ότι τον πάνε για εκτέλεση.  
Οδός Μπουμπουλίνας, Γενική Ασφάλεια Αθηνών, έξι το πρωί. Το κελί αριθμός 4 βλέπει στον φωταγωγό. Μοναδικό έπιπλο μία καρέκλα.
Η διαταγή είναι ο κρατούμενος να φρουρείται όλο το εικοσιτετράωρο μέσα στο κελί του. Οι φρουροί του απαγορεύεται να του μιλούν.
Ο Μίκης κοιμάται στο τσιμέντο ημίγυμνος με προσκεφάλι τα παπούτσια του. Δεν του δίνουν πιρούνι, τρώει με τα χέρια.  
Δύο μήνες σε πλήρη απομόνωση με «την αναμονή του βέβαιου θανάτου». (Μ.Θ.)
Τα βράδια μετά τις οκτώ, κρεμασμένος στα κάγκελα, τραγουδά μέσα στον φωταγωγό
Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι…
Κανένας δεν ξέρει πού βρίσκεται ο Μίκης.
Ούτε η οικογένειά του ούτε οι σύντροφοί του από το Πατριωτικό Μέτωπο, που έχουν όλοι συλληφθεί και βασανισθεί. 

Οι οργανώσεις του Π.Μ. (της πρώτης αντιστασιακής οργάνωσης) έχουν διαλυθεί.
Νυχτερινές ανακρίσεις.
«Πας κατευθείαν για ντουφέκι», του λέει ένας λοχαγός. «Κρίμα, γιατί είσαι μεγάλος μουσικός», συμπληρώνει. Το γνωστό τροπάρι της αντίδρασης, από τότε μέχρι σήμερα…
Στις 4 Σεπτεμβρίου του έδωσαν χαρτί και μολύβι. Τότε, ο Μίκης έγραψε 32 ποιήματα.
«Τις προηγούμενες νύχτες τις πέρασα άγρυπνος», γράφει ο Μίκης στο Χρέος, «με την πλάτη κολλημένη στον τοίχο, περιμένοντας από στιγμή σε στιγμή να με πάρουν για το μαρτύριο ή για την εκτέλεση. 
Όλη μου η ύπαρξη σημαδεύτηκε από την αναμονή του βέβαιου θανάτου» (τόμος γ’ σ.1052).
Τον Οκτώβριο τον μεταφέρουν  στο κελί με αριθμό 1, κάτω από την ταράτσα των βασανιστηρίων.
Τότε ο Μίκης μελοποίησε τα 16 από τα 32 ποιήματα.
Έτσι δημιουργήθηκε ο κύκλος τραγουδιών «Ο Ήλιος και ο Χρόνος». Το πρώτο ροκ έργο του Θεοδωράκη.
Πρώτος ακροατής του ο σύντροφός του  Γιώργος Κουπαρούσος.
Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στο κελί αριθμός 4, εκεί που ο Μίκης έγραψε τα 32 ποιήματα.
Τα μεσημέρια η ζέστη είναι ανυπόφορη. Υποφέρει. Τη νύχτα η αγωνία κορυφώνεται.
Αγωνία θανάτου. Συμφιλίωση με τον θάνατο. Πεισιθάνατες σκέψεις. 

«Στο τέλος τέλος ο θάνατος δεν είναι τόσο τρομερός. Ίσως να ’ναι όμορφος», λέει στον φρουρό του.
«Όμως, με τον ερχομό της καινούριας μέρας, μόλις χτυπούσε ο ήλιος, η ζωή ξανάπαιρνε τα δικαιώματά της. 
Η ζωή με νικούσε, με κατασπάραζε», γράφει στο Χρέος (1052).
«Δεν είμαι ποιητής, όμως οι στίχοι άρχισαν να σφυροκοπούν το μυαλό μου, ένιωσα πόσο οι λέξεις μπορεί να ντυθούν με αίμα.
Πόσο μπορεί να με λυτρώσουν. Είμαι δημιουργός. 
Νικώ το χρόνο και το θάνατο… Είμαι ο χρόνος.
Να γιατί «Ο Ήλιος και ο Χρόνος» έγιναν ο κύκλος της Ζωής και του Θανάτου.
Τελικά έγιναν ο νικητήριος κύκλος. 

Νίκη πικρή, γιατί η ψυχή του ποιητή πονά για όλους τους ανθρώπους. Ακόμα και γι αυτούς που τον μισούν και τον βασανίζουν» (1052).
«Ο Ήλιος και ο Χρόνος» είναι ένα εντελώς ξεχωριστό έργο. Είναι ο «πύρινος κύκλος» Ζωής-Θανάτου. Ένα έργο βαθιά υπαρξιακό.  
Οι στίχοι  άλλοι  υπερλογικοί και θρηνητικοί, άλλοι σπαραχτικοί, λυρικοί και προφητικοί. 
Τις νύχτες η μοναξιά μεγεθύνεται, τον κυριεύει. Το κελί γίνεται χώρος επικοινωνίας με τον θάνατο. Όμως, την ημέρα ο ήλιος ορμά μέσα από τα κάγκελα και φέρνει το μήνυμα της ζωής. «Ζήτω η ζωή!» φωνάζει ο Μίκης, «όλα είναι εδώ!» Η αντίσταση, ο λαός, το κόμμα… κι ας ξέρει ότι όλα έχουν χαθεί…

Το έργο ξεκινά με το τραγούδι «Γεια σου Ακρόπολη».
Η Αθήνα, η «Μενεξεδένια πολιτεία» του που τόσο αγάπησε, τώρα που την εξουσιάζουν τα τανκς έχει χαθεί «στο βυθό των αιώνων».
Γεια σου Ακρόπολη, Τουρκολίμανο
οδός Βουκουρεστίου
(…)
Αθήνα η πρώτη
στο βυθό των αιώνων
με το γυαλί
σε βλέπουν οι ψαροντουφεκάδες
γαλέρες γιώτα χι πορνεία κρυφά
η Γενική κέντρο του κόσμου
Η Γενική Ασφάλεια, το ματωμένο πεδίο της φρίκης και του θανάτου.
«Το σφαγείο» θα την αποκαλέσει στα τραγούδια που έγραψε αργότερα (στα 1968) για τον Αντρέα Λεντάκη.
η Πούλια, η Αφροδίτη
η Ντίνα, η Σούλα, η Εύη, η Ρηνιώ
Οι συντρόφισσες που έχουν συλληφθεί και βασανίστηκαν (Ρηνιώ Παπανικόλα, Εύη Μακρίδη), ανυψωμένες στον ουρανό  λάμπουν σαν την Πούλια και την Αφροδίτη.   

Ο χρόνος διαλύεται
μέσα στη στιγμή
το ελάχιστο γίνεται
ο  μέγιστος τύραννος
βασανίζει ανθισμένες πληγές
γεμάτες χαμόγελα και υποσχέσεις
για κάτι άλλο, αυτό το άλλο
είναι που ζούμε κάθε στιγμή
νομίζοντας ότι ζούμε το άλλο
όμως το άλλο δεν υπάρχει
είμαστε εμείς η Μοίρα μας
που μας λοξοκοιτάζει.
Σφίγγα που ξέχασε το αίνιγμα
δεν έχουμε τίποτα να λύσουμε
δεν υπάρχει διαφυγή από τον κύκλο
τον πύρινο κύκλο
του Ήλιου και του Θανάτου. 

Ελεγεία στους φυλακισμένους συντρόφους
Τα κελιά ανασαίνουν
τα κελιά που βρίσκονται ψηλά
τα κελιά που βρίσκονται χαμηλά
η βροχή μας ενώνει
ο ήλιος ντράπηκε να φανεί, Νίκο
Γιώργο, κρατιέμαι από ένα λουλούδι.
( Νίκος Μακρίδης και Γιώργος Κουπαρούσος).
Εδώ το τραγούδι από τον Rainer Kirchmann σε δική του ενορχήστρωση και ερμηνεία στα ελληνικά και στα αγγλικά


Μαζί με τον Κουπαρούσο, πίσω από τα κάγκελα τραγουδούν:
Ποτέ ποτέ ποτέ
δεν θα μπορέσω να ξεδιπλώσω όλες τις σημαίες
πράσινες κόκκινες κίτρινες μπλε μωβ θαλασσιές
(…)
Ο Μίκης το ξέρει πλέον: 
Ποτέ ποτέ ποτέ
δεν θα μπορέσω ν’ αγγίξω όλες τις καρδιές
όλες τις θάλασσες να ταξιδέψω
ποτέ ποτέ ποτέ
δεν θα γνωρίσω τη μία σημαία τη μοναδική
εσένα Τάνια.
Η φοιτήτρια που συνόδευε τον Τσε και σκοτώθηκε.

Μέσα στο κελί του «το κεφάλι πονούσε. Το αίμα πονούσε. Ώρα δύο, τρεις, τέσσερεις, πέντε, έξι το απόγιομα» (1052).
Μέσα στους παραδείσιους κήπους του κρανίου μου
κίτρινος Ήλιος ταξιδεύει στα φτερά του χρόνου
ακολουθούν πουλιά με ξύλινα φτερά
προπορεύονται άγγελοι με τζετ
(…)
χτυπούν τα ξύλινα φτερά
και τα τζετ θρηνούν κι αυτά αγγελικά.

Το όνειρο του και η προσπάθεια να ενωθεί με τον Άλλον, ώστε όλοι μαζί σαν ένα Όλον να οικοδομήσουν μια ευτυχισμένη πατρίδα, μια ειρηνική ανθρωπότητα, τώρα ξέρει ότι δεν θα πραγματοποιηθεί. 
Η Αντίσταση έξω από τη φυλακή αργοσβήνει.  Το Πολιτικό Γραφείο πήρε τον έλεγχο των οργανώσεων και τις παρόπλισε.Οι σύντροφοι μέσα στις φυλακές και στα νησιά εκτοπισμού, ο λαός αμέτοχος, φοβισμένος, συχνά αδιάφορος.
Μ’ ένα τραγούδι-κραυγή βάζει τον λαό (ως άλλο Χορό) να του λέει: Μίκη,
Όταν εσύ σφαδάζεις
εγώ κοιμάμαι
όταν εσύ πονάς
εγώ χασμουριέμαι
όταν εσύ σφαδάζεις
εγώ ξύνομαι
Σεπτέμβριος
ημέρα δεκάτη έκτη
της Δημιουργίας
Διονύση!
Τη δέκατη έκτη ημέρα της σύλληψής του μαθαίνει ότι βασάνισαν τον Διονύση Σαββόπουλο.

Μέσα στη φρίκη της ασφάλειας, δύο λυρικά τραγούδια  αναβλύζουν για τη Σίλβα Ακρίτα, που τον έκρυψε και τώρα είναι κρατούμενη, και την κόρη της τη  μικρή Έλενα, που της άρεσε να παίζει με μια φυσαρμόνικα.
Επουράνιοι ποταμοί
υπόγειοι χείμαρροι
κατεβαίνουν παφλάζοντας
οδός ονείρων ομόνοια
Σίλβα (…)
φτερά φυσαρμόνικες
ήχοι από νερό
σαύρες φεγγάρια
βουτούν βυθίζονται πνίγονται
κάγκελα
κάγκελα
κάγκελα
(Στο βίντεο το χειρόγραφο του συνθέτη)

Στο τέταρτο πάτωμα
η μαμά σου κοιμάται
Στο τέταρτο πάτωμα της Ασφάλειας.
Έλενα
μουσική θεία τα όνειρά της
τα όνειρά της Πεπίνο ντι Κάπρι
Της Σίλβας της άρεσε ν' ακούει Πεπίνο ντι Κάπρι, γράφει ο Μίκης.
πέρα από τη θάλασσα
μην την ξυπνήσεις.
  
Αιμάτινος φαύλος κύκλος πόνου-κραυγής-σιωπής-πόνου κραυγής... Οι σύντροφοί του στην ταράτσα σφαδάζουν.
Τα ονόματά τους αναφέρονται στα τραγούδια, αλλά και στα ποιήματα που δεν μελοποιήθηκαν.  

Ο Γιάννης Παπαηλιόπουλος, ο Γιάννης Λελούδας, η Ντόρα Λελούδα, ο Βύρων Σάμιος, ο Αντρέας Λεντάκης, η Ανθή, η Μαρία, η Τόνια, ο Ρούσσος, η Άννα Παπανικόλα 
Έμαθε ότι ο Ηλίας Ηλιού παραλίγο να πεθάνει από τα βασανιστήρια. Αναφορά στον Αλέκο Παναγούλη.  
Η οδοντοστοιχία του Ήλιου
με απειλεί
το κάγκελο του χρόνου
με προστατεύει
ο Γιάννης, ο Ιάσων
ο Βύρων, ο Τάκης, ο Αλέκος (…)
Έξω από τη φυλακή η κοινωνία της κατανάλωσης κλείνει τ’ αυτιά στις κραυγές των κρατουμένων.
τα πέδιλα στην άμμο,
φωνές κρέμα νιβέα,
ιππόκαμπος, πασιέντσες νεσκαφέ
σημαίες ακριβές από φτηνό ύφασμα κρατούν.

Στις έξι Σεπτεμβρίου, στις 11 το πρωί συναντιέται με τον πατέρα του  και τη Μυρτώ.
Έκτη Σεπτεμβρίου
ώρα έντεκα πρωινή (…)
Σε χτύπησε ο Τούρκος
στο Μπιζάνι
Ο Γιώργος Θεοδωράκης είχε τραυματιστεί στη μάχη του Μπιζανίου.
Τώρα κάθεσαι και με κοιτάς
πίνεις καφέ
στάζεις φαρμάκι
αγάπη αγάπη (…)
Πάντα η αγάπη, παντού στα πάντα η αγάπη.  Το στήριγμά του, ο βράχος του, για να μην τον καταπιεί  το κολαστήριο της οδού Μπουμπουλίνας.

Μέσα στο ξερό χώμα της καρδιάς  μου
ξεφύτρωσε  ένας κάκτος
πέρασαν πάνω από είκοσι αιώνες
που ονειρεύομαι γιασεμί
τα μαλλιά μου μύρισαν γιασεμί
η φωνή μου είχε πάρει κάτι
από το λεπτό άρωμά του
τα ρούχα μου μύρισαν γιασεμί
η ζωή μου είχε πάρει κάτι
από το λεπτό άρωμά του (…)

Ανάμεσα σ’ εμένα και στον Ήλιο
δεν υπάρχει
παρά μόνο η διαφορά του χρόνου
ανατέλλω και δύω
υπάρχω και δεν υπάρχω
με βλέπουν
χωρίς να μπορώ να δω τον εαυτό μου
Στην ενορχήστρωση του Ράινερ Κίρχμαν (Rainer Kirchmann)   το τραγούδι ερμηνεύει ο ίδιος ο Μίκης και, νομίζω, ότι με την ερμηνεία του αυτή αποδίδει την συναισθηματική του κατάσταση, εκείνης της περιόδου.

Το μουσικό έργο ολοκληρώνεται με το τραγούδι «Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής».
Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής
«Ο Λάμπρου κυρίαρχος της Μπουμπουλίνας» (Μ.Θ.)
Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος
Τολμώ μια  ερμηνεία. Ο Θεοδωράκης ολομόναχος στήνει την Αντίσταση και πολεμά με τους λιγοστούς του συντρόφους, ενώ η επίσημη ηγεσία τούς έχει εγκαταλείψει. 
Η Πόλη-Αντίσταση θα πέσει εγκαταλελειμμένη, όταν όλοι συλληφθούν.
πάψε πια να φωνάζεις
λαθρέμπορος λωποδύτης νταβατζής
Είναι ο βασανιστής.
φωνητικές χορδές.
Ο Αντρέας, ο Ηλίας, η Ανθή
λαρύγγι ζώου λαρύγγι ανθρώπου
Στην ταράτσα βασανίζουν τους Λαμπράκηδες και μέλη του Π.Μ. Οι βασανιστές πνίγουν τα ουρλιαχτά τους μ’ ένα βρώμικο στουπί. Ο Μίκης από κάτω μετρά τους χτύπους από τα γκλοπ στις πατούσες τους και υποφέρει. Η μουσική, που ρέει ορμητικά από τους «παραδείσους κήπους του κρανίου του», τον σώζει από την παράνοια και καταγράφει στους αιώνες τη φρίκη της βαρβαρότητας και της βίας.
Αγιά Σοφιά στίφη βαρβαρικά
το υγρόν πυρ
ο Γέρος του Μωριά σκουλήκι
Σε κάθε βήμα μου σκοντάφτω
ζερβά θηρία του Βόρνεο
δεξιά φλόγες στο Ναγκασάκι
μπροστά φουγάρα στο Μπούχερβαλντ
και πίσω το κελί του Μακρυγιάννη.
πάνω κάτω ανατολικά δυτικά
μαχαίρια ακόντια μαστίγια ορδές
Η μοίρα της  Ελλάδας και των αγωνιστών της. Όπου κι αν στρέψει το βλέμμα του αντικρίζει τη βαρβαρότητα. 
Στο Βόρνεο της Ινδονησίας  μόλις  έχουν σφάξει 500.000 κομμουνιστές.
 
ορδές αγίων
ορδές δαιμόνων
ορδές αγίων
ορδές στρατηγών
Αναφορά, άραγε, στο περιστατικό στα Ιωάννινα την περίοδο των Λαμπράκηδων; Η αστυνομία δεν αφήνει τον κόσμο να πάει να παρακολουθήσει τη συναυλία.
Ο Μίκης βαδίζει κατά μήκος της λίμνης  μαζί με τον κόσμο. Ορδή αγίων. Παράλληλα με εκείνους βαδίζουν οι αστυνομικοί. Ορδή  δαιμόνων.
είμαι ραδίκι σπαρμένο σε κρατήρα
αντίο Ήλιε
αντίο φως
καληνύχτα.
Βέβαιος  πλέον ότι η Ελλάδα μπαίνει σε μια μεγάλη νύχτα χωρίς τελειωμό, γνωρίζει ότι θα ξεχυθεί η λάβα από το ηφαίστειο και θα κάψει τα πάντα. Αποχαιρετά τον Ήλιο και τη ζωή. «Καληνύχτα» η τελευταία λέξη. Όμως, η ποιητική συλλογή ολοκληρώνεται με το ποίημα για την Αθήνα, την  «Μενεξεδένια Πολιτεία».
Αν το πρώτο ποίημα είναι ο χαιρετισμός προς την αγαπημένη πόλη, το τελευταίο ίσως είναι ο αποχαιρετισμός της πόλης.
Εδώ ο Μίκης συνομιλεί με την  Αθήνα-αγαπημένη, την  Αθήνα-μάνα και της λέει:
Μενεξεδένια  Πολιτεία
στείλε μου το χέρι σου
να μου χαϊδέψει τα μαλλιά
στείλε μου τη φωνή σου
να μου κοιμίσει τα όνειρα
δείξε μου το πρόσωπό σου
να δω το μπόι μου
την αρχοντιά μου.
Αρχόντισσά μου,
από τον Οιδίποδα
και τον Ανδρούτσο
άλλος κανένας
δεν σε αγάπησε
όσο εγώ.
Πενήντα χρόνια μετά, «Ο Ήλιος και ο Χρόνος» παραμένει άγνωστος στο πλατύ κοινό. 
Πραγματικά, θα άξιζε μια ξεχωριστή έκδοση της ολόκληρης της ποιητικής  συλλογής με ένθετο το CD των μελοποιημένων ποιημάτων.
Αλήθεια τι απέγιναν τα παιδιά του «Ήλιου και του Χρόνου»; 
Ελάχιστοι από τους παλιούς του συντρόφους παρέμειναν και παραμένουν στο πλευρό του Μίκη.
Οι περισσότεροι  κουράστηκαν, άλλοι έφυγαν από τη ζωή, άλλοι γύρισαν την πλάτη στον Μίκη κι άλλοι τον πολέμησαν…
Όμως, «Ο Ήλιος κι ο Χρόνος» είναι πάντα εδώ να τους θυμίζει εκείνες τις ημέρες· όλα  όσα έζησαν, όσα αγάπησαν και  ξέχασαν.
Γιατί ο  χρόνος δεν έχει τέλος  ούτε ο ήλιος.
 Ο Ήλιος-Μίκης είναι πάντα εδώ, θα είναι πάντα εδώ να μας θυμίζει τον κύκλο της ζωής– ειρήνη, αγάπη ομορφιά– και του θανάτου– πόλεμος, βία, αδικία– και να μας καλεί να τιμάμε τη ζωή.
Ο Μίκης θα είναι πάντα εδώ να μας  μιλάει για την πατρίδα και να λέει:
Όταν τα Μετέωρα χορεύουν συρτάκι
σε αναγνωρίζω πατρίδα μου
όταν ο Αχελώος  ξενυχτά στις ταβέρνες
όταν τα Λευκά Όρη κολυμπούν κρόουλ
όταν το Αιγαίο παίζει προπό
όταν οι Ρουμελιώτες χορεύουν τσάμικο
όταν το Κρητικό Πέλαγο βιάζει τη Μήλο
και όταν εγώ γράφω άτεχνους στίχους
τότε σε αναγνωρίζω
σε αναγνωρίζω πατρίδα μου.
(Ποίημα ΧΧΧ. Δεν μελοποιήθηκε)
****
Αναστασία Βούλγαρη21 Αυγούστου 2017
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
-«Ο Ήλιος κι ο Χρόνος» παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1971, στο Παρίσι στο Παλαί ντε Σαγιό (Palais de Chaillot). Στην απαγγελία των ποιημάτων ο Ζορζ Ουιλσόν (Georges Wilson).
 Το 1977 παρουσιάστηκε στο θέατρο του Λυκαβηττού σε ενορχήστρωση και διεύθυνση ορχήστρας Γιώργου Θεοδωράκη. Το 1999  ο Γερμανός ρόκερ Ράινερ Κίρχμαν παρουσίασε τη δική του ενορχήστρωση. 
Στο youtube υπάρχουν και οι τρεις εκτελέσεις, όπως και στο www.mikistheodorakis.gr Τα 32 ποιήματα συμπεριλαμβάνονται στο Χρέος και στο Μίκης Θεοδωράκης, Μελοποιημένη ποίηση, τόμος α’ και στο διαδίκτυο τα μελοποιημένα ποιήματα στο www.stixoi.info
-Υπάρχουν δύο αναλύσεις για το έργο «Ο Ήλιος και ο Χρόνος» με διαφορετικές προσεγγίσεις. Η πρώτη είναι του Αστέρη Κούτουλα και συμπεριλαμβάνεται στο συλλογικό Ο συμφωνικός Θεοδωράκης, Από την Κασσιανή ως τη Λυσιστράτη και η δεύτερη είναι του Ανδρέα Μαράτου στο βιβλίο του Ουτοπία κρυμμένη στο σώμα της πόλης, ο μουσικός κόσμος του Μίκη Θεοδωράκη και η εποχή του.   
-Το Πατριωτικό Μέτωπο, ιδρύθηκε στις 30 Απριλίου 1967, ημέρα Κυριακή του Πάσχα. Ιδρυτικά μέλη: Γιώργος Βότσης, Γιώργος Κουπαρούσος, Χρόνης Μίσσιος, Ανδρέας Λεντάκης, Αριστείδης Μανωλάκος. 
Επικεφαλής του Μετώπου εκλέχθηκε ομόφωνα ο Μίκης Θεοδωράκης. Σύμφωνα με τη μελέτη του Παύλου Πετρίδη, όπως αυτή καταγράφεται στο βιβλίο του «Ο πολιτικός Θεοδωράκης», ο Μίκης επισημαίνει  ότι το Π.Μ. δεν ήταν μέσα στη  σκέψη του «μια οποιαδήποτε αντιστασιακή οργάνωση. Ήταν το ίδιο το πολιτικό μέλλον του ελληνικού λαού, όπως θα το διαμόρφωναν μέσα από την πάλη οι πρωτοπόρες δυνάμεις του ελληνικού λαού» (σ.140). Επιφυλάσσομαι για ένα ξεχωριστό άρθρο για το Πατριωτικό Μέτωπο. 
- Εδώ χειρόγραφα του συνθέτη για το έργο http://www.mikistheodorakis.gr/el/music/analysis/?st=120&nid=4454
ΠΗΓΕΣ
Θεοδωράκης, Μίκης Το Χρέος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, τ. α’ και γ’.
Μαλούχος, Γ.Π. Μίκης Θεοδωράκης  Άξιος Εστί, Εκδ. Λιβάνης και  Σκάι, τ. 2.
Πετρίδης, Πάυλος Ο πολιτικός Θεοδωράκης, Προσκήνιο.